6.4 การเก็บรักษาระนาดเอก

การเก็บรักษารางระนาดเอก การบำรุงรักษาเครื่องดนตรีเป็นเรื่องสำคัญเพราะจะทำให้เครื่องดนตรีอยู่ในสภาพที่สวยงามและพร้อมจะใช้งานได้ตลอดเวลา เครื่องดนตรีแต่ละประเภทย่อมมีวิธีดูแลรักษาแตกต่างกันไปตามสภาพของเครื่องดนตรี สำหรับระนาดเอกนั้นมีส่วนประกอบที่ต้องดูแลรักษา 2 ส่วนใหญ่ๆคือรางระนาดและผืนระนาด ขณะที่บรรเลงนั้นผืนระนาดจะแขวนอยู่กับตะขอโลหะเล็กๆซึ่งตรึงติดอยู่กับส่วนที่เรียกว่า "โขนระนาด" ข้างละ 2 อัน เมื่อเลิกบรรเลงและต้องการจะเก็บมีขั้นตอนดังนี้
1) รางระนาดเอกควรเก็บไว้ในตู้ไม้ที่ติดกระจก เพื่อให้สามารถมองเห็นสภาพโดยทั่วไปของระนาดได้ง่าย หากมีสิ่งใดชำรุดเสียหายจะได้นำออกมาซ่อมได้ทันที

2) เวลานำรางระนาดออกมาใช้ควรทำความสะอาดทุกครั้งและหลังจากใช้แล้ว ต้องทำความสะอาดอีกครั้งหนึ่งก่อนที่จะนำไปเก็บ สำหรับรางระนาดเอกที่ไม่ได้เก็บไว้ ในตู้ควรมีผ้าคลุมรางระนาดไว้ เพื่อป้องกันฝุ่นละอองและทำความสะอาดอย่างน้อยสอง อาทิตย์ต่อหนึ่งครั้ง ถ้ารางระนาดดูเก่าหมองคล้ำหรือไม่เงางามควรทาน้ำมันปีละหนึ่ง ครั้งเพื่อความคงทนของเนื้อไม้และป้องกันไม่ให้รางชำรุดง่าย เวลายกหรือเคลื่อนย้ายรางระนาด ควรใช้มือทั้งสองข้างจับใต้ท้องรางระนาดประคองถือไป เมื่อหมอนที่หุ้ม ขอบรางชำรุดควรรีบเปลี่ยนใหม่ หมอนขอบรางระนาดมีไว้เพื่อป้องกันไม่ให้ผืน ระนาดกระทบกับขอบรางเพราะถ้าผืนระนาดกระทบขอบรางที่ไม่มีหมอนขอบราง รองรับอาจจะทำให้ผืนระนาดเอกชำรุดได้ง่าย

การเก็บรักษาผืนระนาดเอก
การเก็บรักษาผืนระนาดเอกที่เหมาะสมนั้นมีวิธีการดังนี้
1) ไม่ควรแขวนผืนระนาดทิ้งไว้ กับรางนานๆโดยที่ไม่ได้ตีเพราะจะทำให้เชือกที่ร้อยลูกระนาดหย่อนเร็ว หากจะหยุดตีชั่วคราวให้ปลดเชือกร้อยลูกระนาดลงมาจากตะขอเพียงอันเดียวก็พอ เมื่อจะเริ่มบรรเลงใหม่จึงแขวนกลับเข้าไปตามเดิม

2) เมื่อเลิกฝึกซ้อมหรือบรรเลง อย่าม้วนพับหรือวางกองผืนระนาดเอกไว้กับพื้น เพราะจะทำให้ตะกั่วที่ติดไว้ใต้ลูกระนาดหลุดง่าย ควรจะแขวนผืนระนาดไว้กับฝาผนังเพื่อให้มีอากาศถ่ายเทได้สะดวก และตะกั่วที่ติดไว้ถ่วงลูกระนาดไม่อยู่ในสภาพที่เบียดชิดกันมากนัก

3) ไม่ควรให้ผืนระนาดถูกความร้อนมาก เพราะจะทำให้เนื้อไม้ของลูกระนาดแตกและตะกั่วละลายได้ง่าย ผืนระนาดเอกใหม่ๆ ยังไม่ควรใช้ไม้แข็งตี เพราะผืนระนาดตรงที่ถูกไม้แข็งตีจะแตกง่าย ควรนำผืนระนาดเอกมาตีอย่างสม่ำเสมอด้วยไม้ นวมก่อน เสียงของผืนระนาดเอกจึงจะดังก้องกังวานดี

วิธีการม้วนผืนระนาดเพื่อการเคลื่อนย้ายควรมีผ้ารองเพื่อป้องกันไม่ให้ตะกั่ว ติดหลังผืนระนาดจะทำให้ผืนระนาดไม่สวย วิธีม้วนผืนระนาด ให้ม้วนจาก ลูกยอด (ลูกระนาดทางขวามือ) ลงมาทางลูกทั่ง (ลูกระนาดทางด้านซ้ายมือ)

เมื่อนำผืนระนาดขึงที่รางระนาด ควรจัดลูกระนาดให้เรียงชิดห่างกันได้ระยะ พองาม การจัดลูกระนาดจัดได้ 2 ลักษณะ คือ จัดทางด้านขวาและทางด้านซ้าย การ จัดขึ้นอยู่กับความสวยงามของผืนที่ขึงอยู่บนรางระนาด เมื่อเริ่มจัดผืนระนาดเชือกที่ ผูกอาจจะหย่อนหรือตึงจนเกินไปจำเป็นต้องผูกเชือกที่ผืนระนาดใหม่เพื่อให้ผืนอยู่ ในระดับพอดีกันและควรทำความสะอาดผืนระนาดโดยใช้ผ้าแห้งหรือใบตองแห้งถู ที่ผืนระนาดจะทำให้ผืนระนาดมีความมันเงาสวยงาม หากตะกั่วที่ติดหลุดออกจะต้อง รีบติดใหม่ตรงรอยเดิมทันที

การเก็บรักษาไม้ระนาดเอก
ไม้ระนาดเอกควรเก็บไว้ในถุงใส่ไม้เก็บและไว้ในที่สูง เมื่อด้ายที่สักหัวไม้หรือผ้าขาวที่พันปื้นหัวไม้ขาด ควรสักด้ายและพันผ้าใหม่ทันที