1.1 กำเนิดเครื่องดนตรีและการแบ่งประเภท

เครื่องดนตรีในโลกนี้มีจำนวนมากมายหลายร้อยชนิด เป็นการประดิษฐ์คิดค้นจากมันสมองและจินตนาการของมนุษย์หลายเผ่าพันธุ์ด้วยกัน เครื่องดนตรีสามารถสร้างคลื่นเสียงซึ่งมีทำนองสูงต่ำสลับซับซ้อน และมีแบบแผนแตกต่างกันไปตามรสนิยม และสำนวนภาษาของแต่คนในแต่ละท้องถิ่น เราเรียกเสียงเหล่านี้ว่า เสียงดนตรี

เสียงดนตรีคือเสียงที่มนุษย์ฟังแล้วรู้สึกว่าไพเราะและมีความประทับใจ เสียงดนตรีเกิดขึ้นได้ด้วยสิ่งต่างๆมากมายหลายชนิดเช่น เสียงจากไม้ เสียงจากหิน เสียงจากโลหะ เสียงจากแผ่นหนัง เสียงจากลม หรือแม้แต่เสียงที่เกิดจากอวัยวะของมนุษย์เช่นการเปล่งเสียงออกมาจากปากเป็นต้น สิ่งที่ให้กำเนิดเสียงดนตรีเราเรียกว่า "เครื่องดนตรี"

การแบ่งประเภทเครื่องดนตรีนั้น สามารถแบ่งออกไปได้หลายวิธีแล้วแต่จุดประสงค์ของการแบ่ง แต่ถ้าแบ่งโดยถือเอาการกำเนิดเสียงเป็นหลักแล้วเครื่องดนตรีอาจแบ่งออกได้เป็น 4 ประเภทดังนี้คือ

1) เครื่องดีด (กำเนิดเสียงด้วยการใช้นิ้วหรือวัตถุเขี่ยสายที่ขึงตึง)
2) เครื่องสี (กำเนิดเสียงด้วยการใช้วัตถุ 2 ชนิดมาเสียดสีหรือถูกัน)
3) เครื่องตี (กำเนิดเสียงด้วยการใช้วัตถุ 2 ชนิดมากระทบกัน)
4) เครื่องเป่า (กำเนิดเสียงด้วยการใช้แรงดันจากลม)

ประวัติความเป็นมาของเครื่องดนตรีเหล่านี้เป็นเรื่องที่น่าสนใจเพราะจากหลักฐานทางประวัติศาสตร์บ่งชี้ว่า เครื่องดนตรีนั้นมีอยู่คู่กันมากับกำเนิดของเผ่าพันธุ์มนุษย์เลยทีเดียว โดยมีการค้นพบเครื่องดนตรีประเภทเครื่องตีซึ่งทำด้วยหินเช่น ระนาดหิน หรือเครื่องเป่าเช่น ขลุ่ยที่ทำด้วยกระดูกสัตว์ ซึ่งมีอายุเก่าแก่พอๆกันจึงเป็นเรื่องที่น่าคิดว่าเครื่องดนตรีประเภทใดกันแน่ที่มนุษย์ได้เริ่มคิดประดิษฐ์ขึ้นก่อน

นักวิเคราะห์กลุ่มหนึ่งเชื่อว่าเครื่องดนตรีประเภทเครื่องตีน่าจะเกิดขึ้นก่อนเครื่องดนตรีชนิดอื่นๆ ทั้งนี้เพราะเครื่องดนตรีประเภทนี้ไม่มีกลไกในการกำเนิดเสียงที่ซับซ้อนเหมือนเครื่องดนตรีชนิดอื่น เพียงแค่เอาวัตถุ 2 ชนิดมากระทบกันก็เกิดเป็นเสียงแล้ว นอกจากนั้นมนุษย์ทุกเผ่าพันธุ์ยังมีสัญชาติญานที่คล้ายคลึงกัน เช่นเด็กๆมักจะชอบเอามือหรือวัตถุในมือตีสิ่งต่างๆที่อยู่ใกล้ตัวเล่นเป็นประจำ จึงเป็นไปได้ว่าเมื่อมนุษย์ยุคแรกๆใช้วัตถุตีกระทบกันแล้วได้ยินความแตกต่างของระดับเสียง จึงเกิดความสนใจและมีจินตนาการที่จะประดิษฐ์เครื่องดนตรีขึ้น ดังเช่นหลักฐานทางโบราณคดีที่ได้มีการค้นพบระนาดหินอายุเก่าแก่มากในหลายประเทศด้วยกัน

อย่างไรก็ดีแม้ว่าจะไม่สามารถสรุปได้โดยแน่ชัดว่าเครื่องดนตรีประเภทเครื่องตีเกิดขึ้นก่อนเครื่องดนตรีชนิดอื่น แต่ก็พอจะสรุปได้ว่า เครื่องดนตรีประเภทเตรื่องตีนั้นมีความเป็นมาเก่าแก่พอๆกับสังคมยุคแรกของมนุษย์เลยทีเดียว

ในหัวข้อนี้จะขอนำเสนอเฉพาะสาระและข้อมูลความรู้ที่เกี่ยวกับเครื่องดนตรีประเภทเครื่องตีของไทยชนิดหนึ่ง ซึ่งเป็นที่รู้จักกันดีทั่วไป โดยถือกันว่าเป็นเครื่องดนตรีชิ้นสำคัญในวงดนตรีที่เรียกว่าปี่พาทย์ เครื่องดนตรีนั้นคือ ระนาดเอก